دیسپاچینگ سیار؛ پاسخ ایران به آسیب‌پذیری شبکه برق در سایه جنگ و ناترازی انرژی
وزارت نیرو ایران در حال گسترش مراکز سیار کنترل شبکه برق در سراسر کشور است؛ طرحی که پس از راه‌اندازی نخستین مرکز در خراسان رضوی، در شرایطی دنبال می‌شود که شبکه برق ایران هم‌زمان با ناترازی مزمن انرژی، محدودیت سوخت نیروگاه‌ها و آسیب‌های ناشی از جنگ با آمریکا و اسرائیل مواجه بوده است.
عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، پس از بازدید از نخستین مرکز دیسپاچینگ سیار کشور در خراسان رضوی، دستور داده است این الگو در سایر شرکت‌های برق منطقه‌ای نیز اجرا شود. مصطفی رجبی مشهدی، معاون برق و انرژی وزارت نیرو، مأمور تدوین دستورالعمل‌های لازم برای توسعه این مراکز شده است.
این سامانه توسط متخصصان شرکت برق منطقه‌ای خراسان طراحی شده و می‌تواند در شرایط اضطراری و مناطقی که دسترسی به مراکز ثابت دشوار است، به‌سرعت مستقر شود. مرکز سیار قابلیت پایش برخط شبکه و صدور فرمان‌های عملیاتی را دارد و در نخستین آزمایش به مرکز دیسپاچینگ ملی متصل شده است.
رجبی مشهدی گفته است استفاده از دیسپاچینگ سیار امکان پایش لحظه‌ای و مدیریت نقاط مختلف شبکه را مستقل از مراکز ثابت فراهم می‌کند و محدودیت‌های جغرافیایی در کنترل شبکه را کاهش می‌دهد.
آسیب‌های جنگ به شبکه برق
توسعه این زیرساخت در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده که جنگ ایران و آمریکا و اسرائیل در سال ۱۴۰۵ فشار قابل توجهی بر زیرساخت‌های انرژی ایران وارد کرد.
علی‌آبادی در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد در جریان حملات، بیش از دو هزار نقطه از زیرساخت‌های برق کشور هدف قرار گرفته و حدود ۴۲۰۰ مگاوات از ظرفیت تولید برق از مدار خارج شده است. او همچنین از کشته شدن ۱۴ متخصص صنعت برق خبر داد.
گزارش‌های منتشرشده در جریان جنگ نیز از اختلال و قطعی برق در بخش‌هایی از کشور خبر می‌دادند. با این حال، مقام‌های وزارت نیرو اعلام کردند بخش قابل توجهی از آسیب‌ها در مدت کوتاهی ترمیم شده و عملیات بازسازی زیرساخت‌ها پس از جنگ ادامه یافته است.
جنگ همچنین آسیب‌پذیری تأسیسات تولید و انتقال برق در شرایط درگیری را برجسته کرد. پیش از آغاز جنگ نیز مقام‌های آمریکایی درباره احتمال هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های انرژی ایران هشدار داده بودند؛ موضوعی که اهمیت حفاظت از شبکه و ایجاد ظرفیت‌های پشتیبان برای مدیریت آن را افزایش داد.
مشکل فقط جنگ نیست
با این حال، آسیب‌های جنگ تنها بخشی از فشار واردشده بر صنعت برق ایران است. شبکه برق کشور پیش از جنگ نیز با ناترازی میان تولید و مصرف، فرسودگی بخشی از زیرساخت‌ها و محدودیت تأمین سوخت نیروگاه‌ها روبه‌رو بود.
وابستگی بالای تولید برق به گاز طبیعی یکی از نقاط آسیب‌پذیر این ساختار است. بر اساس داده‌های منتشرشده، حدود ۸۶ درصد برق ایران در سال ۱۴۰۴ از گاز طبیعی تولید شده و محدودیت عرضه گاز می‌تواند مستقیماً بر توان تولید برق اثر بگذارد.
وزارت نیرو در ماه‌های اخیر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش ظرفیت تولید و تقویت شبکه انتقال و توزیع را در دستور کار قرار داده است. مقام‌های این وزارتخانه همچنین از تلاش برای جبران خسارت‌های واردشده به زیرساخت انرژی و کاهش محدودیت سوخت نیروگاه‌ها خبر داده‌اند.
در چنین شرایطی، دیسپاچینگ سیار را می‌توان بخشی از تلاش برای افزایش تاب‌آوری عملیاتی شبکه دانست؛ سامانه‌ای که قرار نیست مشکل کمبود تولید برق را حل کند، اما می‌تواند در زمان آسیب‌دیدگی مراکز ثابت، اختلالات منطقه‌ای یا شرایط اضطراری، امکان کنترل و بازآرایی سریع‌تر شبکه را فراهم کند.
توسعه این مراکز در نهایت نشان‌دهنده حرکت صنعت برق ایران به سمت شبکه‌ای انعطاف‌پذیرتر و غیرمتمرکزتر است؛ رویکردی که در کنار توسعه تولید و انرژی‌های تجدیدپذیر، می‌تواند برای مدیریت بحران‌های ناشی از جنگ، حوادث زیرساختی و اوج مصرف مورد استفاده قرار گیرد.
