بلومبرگ: اینترنت ایران وارد مرحلهای جدید از محدودسازی و دسترسی طبقاتی شده است
بلومبرگ در گزارشی تفصیلی درباره وضعیت اینترنت در ایران، مدعی شده است که پس از دههها تلاش کاربران ایرانی برای عبور از فیلترینگ و محدودیتهای اینترنتی، ساختار دسترسی به اینترنت در کشور وارد مرحله تازهای شده است؛ مرحلهای که در آن، بخش بزرگی از کاربران به یک شبکه ملی و بهشدت کنترلشده محدود میشوند، در حالی که برخی گروههای سیاسی، اقتصادی و نهادهای خاص میتوانند به اینترنت جهانی دسترسی گستردهتری داشته باشند.
این گزارش که روز ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ با عنوان «خاموشی کامل ایران» منتشر شده، به قلم پاتریک سایکس و پیتر گوئست، روند چند دههای سیاستهای اینترنتی ایران را بررسی کرده است.
بلومبرگ مینویسد در جریان درگیریهای اخیر و از اواخر فوریه، دسترسی بخش عمدهای از جمعیت ایران به اینترنت جهانی قطع شد و این وضعیت برخلاف قطعیهای پیشین، نه چند روز بلکه حدود ۸۸ روز ادامه یافت؛ دورهای که به گفته این رسانه خسارت قابل توجهی به اقتصاد دیجیتال ایران وارد کرد.
با این حال، از نگاه پژوهشگران زیرساخت اینترنت ایران، اهمیت این رویداد تنها به طول مدت قطعی محدود نمیشود، بلکه نحوه اجرای محدودیتها و اینترنتی که پس از آن دوباره برقرار شد اهمیت بیشتری دارد.
حرکت از فیلترینگ سنتی به اینترنت طبقاتی
بر اساس گزارش بلومبرگ، مقامهای ایرانی طی سالهای گذشته بهتدریج از روشهای سنتی مسدودسازی وبسایتها فاصله گرفته و به سمت معماری پیچیدهتری حرکت کردهاند که امکان تفکیک سطح دسترسی کاربران را فراهم میکند.
مهدی یحیینژاد، بنیانگذار سازمان NetFreedom Pioneers، در این گزارش میگوید ایران همواره توانایی اعمال محدودیت شدید بر اینترنت را داشته، اما اجرای یک قطع کامل اینترنت در گذشته میتوانست هزینه اقتصادی سنگینی به همراه داشته باشد. به گفته او، تحولات فناوری و شرایط جنگی موجب شده است که این موازنه تغییر کند.
بلومبرگ به نقل از کارشناسان مینویسد ساختار جدید میتواند بهگونهای عمل کند که شبکه ملی اطلاعات ایران بهصورت پیشفرض در دسترس باشد، در حالی که دسترسی به اینترنت جهانی برای گروههای مختلف بر اساس سطح دسترسی تعیین شود.
در چنین مدلی، سیمکارتها یا اتصالهای اینترنتی در مکانها و نهادهای خاص، از جمله بانکها، شرکتها یا مراکز مهم، میتوانند سطح دسترسی بالاتری دریافت کنند.
شبکه ملی اطلاعات؛ زیرساختی برای تداوم خدمات داخلی
این گزارش همچنین به سابقه توسعه شبکه ملی اطلاعات (NIN) اشاره میکند؛ طرحی که روند توسعه آن از حدود سال ۲۰۱۳ آغاز شد و هدف آن ایجاد زیرساختی مستقل در داخل ایران عنوان شده است.
بر اساس گزارش بلومبرگ، همزمان با توسعه این شبکه، مجموعهای از خدمات و پلتفرمهای داخلی نیز رشد کردهاند؛ از پیامرسانها و خدمات پرداخت گرفته تا فروشگاههای اینترنتی، سرویسهای حملونقل و پلتفرمهای اشتراک ویدئو.
از جمله نمونههای مورد اشاره این گزارش میتوان به بله، سروش، روبیکا، آیگپ، فیلیمو، آپارات و دیجیکالا اشاره کرد که هرکدام در بخشی از اکوسیستم دیجیتال داخلی فعالیت میکنند.
بلومبرگ معتقد است قطعی اینترنت در آبان ۱۳۹۸ نخستین آزمایش بزرگ شبکه ملی اطلاعات بود، اما در آن مقطع این شبکه با مشکلاتی مواجه شد و برخی خدمات داخلی، از جمله سامانههای پرداخت، دچار اختلال شدند.
به نوشته این رسانه، در جریان اعتراضات سال ۲۰۲۲ نیز با وجود قطع دسترسی بسیاری از کاربران به اینترنت جهانی، شبکه ملی اطلاعات نسبت به سالهای قبل پایدارتر عمل کرد.
«لیست سفید» برای دسترسی به اینترنت جهانی
بلومبرگ در بخش دیگری از گزارش خود میگوید در جریان قطعی ۸۸ روزه، سیاست دسترسی به اینترنت به سمت مدل موسوم به Whitelist یا فهرست سفید حرکت کرده است.
در این مدل، به جای اینکه حکومت صرفاً وبسایتها و خدمات ممنوع را مسدود کند، دسترسی به اینترنت جهانی بهصورت پیشفرض محدود میشود و سپس برخی سایتها، سرویسها یا کاربران مشخص میتوانند در سطوح مختلف به فهرست مجاز اضافه شوند.
بر اساس این گزارش، برخی افراد دارای ارتباطات سیاسی، کارکنان صنایع راهبردی و شماری از خبرنگاران رسانههای دولتی و نیمهرسمی به سیمکارتهایی با دسترسی ویژه دسترسی پیدا کردند.
همچنین در ادامه قطعی اینترنت، برخی دانشگاهها، بانکها و شرکتهایی که برای فعالیت خود به ارتباط با خارج از کشور نیاز داشتند، امکان دسترسی بیشتری دریافت کردند.
اینترنت پولی برای کاربران دارای توان مالی
بلومبرگ مدعی است از آوریل، شرکتهای مخابراتی در ایران ارائه سرویسی با عنوان «Internet Pro» را آغاز کردند که امکان دسترسی فهرست سفید را برای افرادی که توان پرداخت هزینه آن را دارند فراهم میکند.
این گزارش هزینه سیمکارت مربوط به این سرویس را حدود ۱۰۰ دلار عنوان میکند.
از نگاه بلومبرگ، نتیجه چنین روندی شکلگیری نوعی اینترنت طبقاتی است که در آن سطح دسترسی میتواند بر اساس جایگاه سازمانی، ارتباطات، نیازهای شغلی یا حتی توان مالی افراد متفاوت باشد.
در این میان، برخی کارشناسان و کاربران ایرانی که با بلومبرگ گفتوگو کردهاند، نسبت به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این وضعیت ابراز نگرانی کردهاند.
آسیب به کسبوکارها و اقتصاد دیجیتال
گزارش بلومبرگ تأکید میکند که محدودیتهای اینترنتی در ایران تنها مسئلهای مربوط به ارتباطات شخصی نیست و مستقیماً بر اقتصاد دیجیتال و فعالیت شرکتها اثر میگذارد.
به نوشته این رسانه، تحریمهای خارجی نیز دسترسی کسبوکارها و کاربران ایرانی به بسیاری از نرمافزارها، خدمات ابری، فروشگاههای نرمافزاری و سرویسهای بینالمللی را دشوار کرده است.
همزمان، قطعیهای مکرر اینترنت موجب شده است بخشی از کسبوکارهای ایرانی برای فعالیت خود به ابزارهای دور زدن محدودیتها وابسته شوند.
مهدی قدسی، اقتصاددان مؤسسه وین برای مطالعات اقتصادی بینالمللی، در این گزارش میگوید محدودیتهای اینترنتی در ایران، در کنار مشکلات موجود، به ایجاد یک اکوسیستم داخلی از خدمات و کسبوکارهای فناوری نیز منجر شده است؛ زیرا برخی فعالان تلاش کردهاند نمونههای داخلی خدمات خارجی را ایجاد کنند.
VPNها؛ بازی موش و گربه با فیلترینگ
بلومبرگ روند مقابله کاربران ایرانی با محدودیتها را یک بازی طولانی «موش و گربه» توصیف میکند که در آن هر بار با توسعه فناوریهای فیلترینگ، ابزارهای جدیدی برای عبور از محدودیتها ایجاد شده است.
فناوریهایی مانند Deep Packet Inspection به مقامهای نظارتی امکان میدهد ترافیک اینترنت را با دقت بیشتری بررسی و حتی برخی ترافیکهای مرتبط با VPNها را هدف قرار دهند.
در نتیجه، کاربران برای حفظ دسترسی خود ناچار به تغییر مداوم VPNها شدهاند؛ زیرا سرویسی که در یک روز کار میکند ممکن است روز بعد مسدود شود.
اینستاگرام و تناقضهای سیاست فیلترینگ
بلومبرگ همچنین به وضعیت اینستاگرام اشاره کرده و مینویسد این پلتفرم از معدود شبکههای اجتماعی بینالمللی بود که برای مدت طولانی در ایران امکان فعالیت گسترده پیدا کرد.
هرچند اینستاگرام از سال ۲۰۲۲ بهصورت رسمی مسدود شده، کاربران زیادی همچنان با استفاده از VPN به آن دسترسی دارند. بسیاری از فروشگاهها، برندها و چهرههای شناختهشده نیز در این شبکه اجتماعی حضور دارند و همین مسئله باعث شده اینستاگرام نقشی مهم در اقتصاد دیجیتال و فضای فرهنگی ایران پیدا کند.
بلومبرگ در عین حال به یک تناقض دیگر در سیاست اینترنتی ایران اشاره میکند: برخی پلتفرمهای خارجی مانند تلگرام و توییتر برای کاربران عادی مسدود شدهاند، اما رسانهها و برخی مقامهای رسمی همچنان از این بسترها استفاده میکنند.
ماهواره؛ گزینه بعدی برای عبور از محدودیتها
در بخش پایانی گزارش، بلومبرگ به آینده ابزارهای دور زدن محدودیتهای اینترنتی پرداخته و به اینترنت ماهوارهای استارلینک اشاره میکند.
به گفته کارشناسان مورد استناد این رسانه، با پیچیدهتر شدن سیستم فیلترینگ و کنترل زیرساختهای داخلی، VPNهای معمولی ممکن است دیگر راهکار کافی نباشند و اینترنت ماهوارهای به گزینه مهمتری تبدیل شود.
استارلینک در ایران ممنوع است و استفاده یا واردات تجهیزات آن با محدودیتهای قانونی مواجه است. با این حال، بلومبرگ به نقل از منابع خود میگوید هزاران دستگاه استارلینک بهصورت قاچاق وارد ایران شدهاند.
مهدی یحیینژاد نیز پیشبینی کرده است که تعداد بیشتری از این تجهیزات وارد ایران شود. به گفته او، فروش رسمی این تجهیزات در عراق میتواند انتقال آنها به ایران را برای برخی افراد آسانتر کند.
در همین راستا، سازمان NetFreedom Pioneers در حال بررسی راهکارهایی برای استفاده از ترمینالهای استارلینک موجود در ایران بهعنوان دروازهای برای دسترسی سایر کاربران به اینترنت جهانی است.
گزارش بلومبرگ تصویری از تحول سیاست اینترنتی ایران ارائه میدهد که در آن، محدودسازی از فیلترینگ موردی و قطع کامل اینترنت به سمت معماری پیچیدهتری از شبکه داخلی، سطوح مختلف دسترسی و فهرستهای سفید در حال حرکت است.
بر اساس این روایت، چالش اصلی در سالهای آینده نه فقط دسترسی یا عدم دسترسی به اینترنت، بلکه این پرسش خواهد بود که چه کسی، با چه شرایطی و با چه هزینهای میتواند به اینترنت جهانی دسترسی داشته باشد.
منبع: Bloomberg | Patrick Sykes و Peter Guest | ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶
