پنج دهه حاشیه‌ساز در سازمان ملل؛ از پای برهنه رجایی تا هاله نور احمدی‌نژاد
حضور مقام‌های جمهوری اسلامی در مجمع عمومی سازمان ملل طی نزدیک به پنج دهه، بارها فراتر از یک سفر دیپلماتیک معمولی رفته است؛ از نخستین سخنرانی ابراهیم یزدی تنها چند هفته پس از انقلاب ۱۳۵۷ تا سخنرانی‌های جنجالی محمود احمدی‌نژاد و تلاش‌های نافرجام برای تماس مستقیم با مقام‌های آمریکایی.
این حضورها در بسیاری از مقاطع، بازتابی از فراز و فرود روابط تهران و واشنگتن بوده است؛ روابطی که پس از انقلاب با بحران گروگان‌گیری آغاز شد، سال‌ها با تحریم و مذاکره ادامه یافت و در سال‌های اخیر به رویارویی نظامی مستقیم رسید.
ابراهیم یزدی؛ یک ماه پیش از بحران گروگان‌گیری
ابراهیم یزدی، وزیر خارجه دولت موقت، نخستین مقام دولت پس از انقلاب بود که در اکتبر ۱۹۷۹ در مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کرد.
او یک روز پیش از سخنرانی، با سایروس ونس، وزیر خارجه آمریکا، دیدار کرد؛ دیداری که از نخستین تماس‌های رسمی سطح بالای دو کشور پس از انقلاب بود.
اما تنها یک ماه بعد، سفارت آمریکا در تهران اشغال شد و بحران گروگان‌گیری آغاز شد؛ بحرانی که ۴۴۴ روز ادامه داشت و آثار آن بر روابط دو کشور دهه‌ها باقی ماند.
رجایی؛ سخنرانی با پای برهنه
در سال ۱۹۸۰، هم‌زمان با آغاز جنگ ایران و عراق، محمدعلی رجایی برای حضور در شورای امنیت به نیویورک رفت.
در یک نشست خبری، او هنگام صحبت درباره دوران زندان خود در حکومت پهلوی، کفش و جورابش را درآورد و پای برهنه‌اش را روی میز گذاشت تا آثار زخم‌های ادعایی ناشی از شکنجه را نشان دهد. این تصویر بعدها به یکی از صحنه‌های نمادین روایت جمهوری اسلامی از مقاومت در برابر حکومت پیشین تبدیل شد.
رجایی همچنین اعلام کرده بود که قصد دیدار با مقام‌های آمریکایی را ندارد.
موسوی و ولایتی؛ از اعتراض به ریاست عراق تا حمله به تریبون
میرحسین موسوی در سال ۱۹۸۱، در مقام وزیر خارجه، در مجمع عمومی سخنرانی کرد؛ در شرایطی که جنگ ایران و عراق تازه وارد دومین سال خود شده بود. ریاست آن دوره مجمع بر عهده عصمت کتانی، دیپلمات عراقی، بود و تهران پیش‌تر به انتخاب او اعتراض کرده بود.
یک سال بعد، علی‌اکبر ولایتی هنگام حضور در یک نشست ویژه مجمع عمومی درباره خلع سلاح، با حمله یک معترض ایرانی روبه‌رو شد. این فرد متن سخنرانی او را ربود و پاره کرد و سپس توسط مأموران امنیتی از سالن خارج شد.
ولایتی آسیبی ندید و با دریافت نسخه دیگری از متن، سخنرانی خود را ادامه داد. او بعدها به یکی از چهره‌های ثابت سخنرانی‌های ایران در مجمع عمومی تبدیل شد و در فاصله ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۶، به جز سال ۱۹۸۷، هر سال در این نشست حضور داشت.
خامنه‌ای؛ سخنرانی در اوج تنش با آمریکا
در سال ۱۹۸۷، علی خامنه‌ای که آن زمان رئیس‌جمهور ایران بود، تنها سخنرانی خود در مجمع عمومی را انجام داد.
این سفر با یکی از پرتنش‌ترین مقاطع جنگ ایران و عراق هم‌زمان بود. یک روز پیش از سخنرانی او، نیروهای آمریکایی به کشتی «ایران اجر» حمله کردند. واشنگتن مدعی بود این کشتی در حال مین‌گذاری در آب‌های بین‌المللی بوده و ایران این اتهام را رد کرد.
خامنه‌ای در سخنرانی خود روایت آمریکا را رد کرد و به‌شدت از واشنگتن انتقاد کرد. در واکنش به سخنان او، هیئت آمریکا و نمایندگان شماری از کشورها سالن را ترک کردند.
پس از او، روسای‌جمهور ایران برای حدود یک دهه به‌عنوان سخنران اصلی در مجمع عمومی حضور پیدا نکردند و این مسئولیت عمدتاً بر عهده وزیر خارجه بود.
خاتمی؛ گفت‌وگوی تمدن‌ها و ماجرای «دستشویی»
محمد خاتمی در سال ۱۹۹۸ پیشنهاد نام‌گذاری سال ۲۰۰۱ به عنوان «سال گفت‌وگوی تمدن‌ها» را مطرح کرد؛ پیشنهادی که بعداً در سازمان ملل تصویب شد.
در سال ۲۰۰۰ نیز تلاش‌هایی برای ایجاد برخوردی غیررسمی میان خاتمی و بیل کلینتون انجام شد، اما این دیدار شکل نگرفت.
سال‌ها بعد، روایت‌هایی درباره «پنهان شدن خاتمی در دستشویی» منتشر شد. با این حال، محمدعلی ابطحی، رئیس دفتر وقت خاتمی، روایت دیگری ارائه کرد و گفت ماجرا مربوط به تلاش برای جلوگیری از برخورد با مادلین آلبرایت، وزیر خارجه وقت آمریکا، بوده و بعدها در روایت‌های رسانه‌ای به داستان «دستشویی» تبدیل شده است.
احمدی‌نژاد؛ «هاله نور» و جنجال کلمبیا
محمود احمدی‌نژاد در هر هشت سال ریاست‌جمهوری خود در مجمع عمومی سخنرانی کرد و سفرهایش بارها خبرساز شد.
پس از نخستین سفر او، ویدیویی منتشر شد که در آن احمدی‌نژاد از مشاهده نوری در اطراف خود هنگام سخنرانی در سازمان ملل سخن می‌گفت؛ روایتی که بعدها به «هاله نور» مشهور شد.
در سال ۲۰۰۷ نیز حضور او در دانشگاه کلمبیا با واکنش شدید رئیس دانشگاه و اعتراض‌هایی درباره سیاست‌های جمهوری اسلامی و اظهارات احمدی‌نژاد درباره هولوکاست همراه شد.
سه سال بعد، سخنان او درباره حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ نیز باعث شد هیئت آمریکا و نمایندگان برخی کشورهای دیگر هنگام سخنرانی‌اش سالن را ترک کنند.
روحانی؛ تماس تاریخی با اوباما و تلاش نافرجام برای تماس با ترامپ
با روی کار آمدن حسن روحانی، سفرهای نیویورک بار دیگر به بستری برای سنجش امکان گفت‌وگوی مستقیم تهران و واشنگتن تبدیل شد.
در سال ۲۰۱۳، روحانی و باراک اوباما برای نخستین بار پس از انقلاب در یک تماس تلفنی حدود ۱۵ دقیقه با یکدیگر گفت‌وگو کردند؛ تماسی که عمدتاً بر پرونده هسته‌ای متمرکز بود.
در سال ۲۰۱۵ نیز اوباما و محمدجواد ظریف به‌طور اتفاقی در حاشیه مجمع عمومی با یکدیگر روبه‌رو شدند و دست دادند.
اما در سال ۲۰۱۹، تلاش امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، برای فراهم کردن تماس تلفنی میان روحانی و دونالد ترامپ به نتیجه نرسید و روحانی حاضر به انجام این گفت‌وگو نشد.
رئیسی؛ عکس سلیمانی و صندلی خالی
ابراهیم رئیسی در سال ۲۰۲۲، چند روز پس از آغاز اعتراضات پس از مرگ مهسا امینی، برای نخستین بار به‌صورت حضوری در مجمع عمومی سخنرانی کرد.
او در سخنرانی خود تصویری از قاسم سلیمانی در دست گرفت و خواهان محاکمه دونالد ترامپ به دلیل نقش او در عملیات منجر به کشته شدن فرمانده نیروی قدس شد.
در همان سفر، مصاحبه برنامه‌ریزی‌شده او با کریستین امانپور نیز لغو شد. امانپور گفت یکی از دستیاران رئیسی از او خواسته بود هنگام مصاحبه روسری بر سر بگذارد؛ درخواستی که او نپذیرفت. تصویر صندلی خالی رئیسی در مقابل امانپور بعدها به یکی از تصاویر شناخته‌شده آن سفر تبدیل شد.
پزشکیان؛ سازمان ملل زیر سایه جنگ
مسعود پزشکیان در سال ۲۰۲۴ نخستین سخنرانی خود در مجمع عمومی را انجام داد و از آمادگی ایران برای همکاری و مذاکره درباره پرونده هسته‌ای سخن گفت.
اما دو سفر بعدی او در شرایط جنگی انجام شد. در سال ۲۰۲۵، او تصاویری از کشته‌شدگان جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل را با خود به مجمع برد.
در سال ۲۰۲۶ نیز پزشکیان در شرایطی به نیویورک رفت که ایران تازه یک جنگ مستقیم با آمریکا را پشت سر گذاشته بود و تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان جنگ ادامه داشت.
او در سخنرانی خود تصاویری از علی خامنه‌ای و کودکانی را که در حملات روزهای نخست جنگ کشته شده بودند، در دست گرفت. هم‌زمان، در جریان انتقادهای او از آمریکا، نماینده این کشور در سالن مجمع عمومی را ترک کرد.
از نخستین حضور مقام‌های جمهوری اسلامی در سازمان ملل تا امروز، این سفرها در کنار سخنرانی‌های رسمی، بارها به صحنه‌ای برای نمایش اختلافات تهران و واشنگتن، پیام‌های سیاسی، تلاش‌های دیپلماتیک و حاشیه‌هایی تبدیل شده‌اند که گاه بیشتر از متن سخنرانی‌ها در یادها مانده‌اند.
منبع: BBC فارسی
