۱۰ فناوری مخابراتی که ممکن است به‌زودی وارد ایران شوند؛ اپراتورها روی چه چیزهایی کار می‌کنند؟
از 5G-Advanced و تماس صوتی روی 5G گرفته تا ارتباط مستقیم گوشی با ماهواره؛ در حالی که اپراتورهای ایرانی درباره بخشی از فناوری‌های جدید اطلاع‌رسانی رسمی نکرده‌اند، بررسی روند جهانی و سابقه همراه اول و ایرانسل نشان می‌دهد برخی از این فناوری‌ها می‌توانند در سال‌های آینده وارد بازار ایران شوند.
نسل جدید فناوری‌های ارتباطی با سرعت زیادی در حال تغییر است. در جهان، 5G دیگر تنها یک فناوری برای افزایش سرعت اینترنت موبایل نیست و مفاهیمی مانند 5G-Advanced، ارتباط مستقیم گوشی با ماهواره، AI-RAN، Open RAN، RedCap و 6G به مرحله آزمایش، استانداردسازی یا حتی عرضه تجاری رسیده‌اند.
در ایران نیز اپراتورهای بزرگ کشور در سال‌های اخیر آزمایش‌ها و پروژه‌هایی در حوزه 5G، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و نسل‌های آینده شبکه انجام داده‌اند؛ اما درباره برخی فناوری‌های جدید هنوز اطلاعات عمومی روشنی از برنامه تجاری اپراتورها منتشر نشده است.
این موضوع البته به معنای نبود فعالیت پشت صحنه نیست؛ پروژه‌های تحقیقاتی و آزمایشی اپراتورها ممکن است تا زمان آماده‌شدن برای عرضه عمومی اعلام نشوند.
۱. 5G-Advanced؛ نسل بعدی 5G در راه است
یکی از مهم‌ترین فناوری‌هایی که باید در سال‌های آینده زیر نظر داشت، 5G-Advanced یا 5G-A است. این فناوری ادامه مسیر 5G و مبتنی بر قابلیت‌های جدید استانداردهای 3GPP است و قرار است ظرفیت شبکه، تأخیر، بهره‌وری انرژی و قابلیت‌های هوشمند آن را ارتقا دهد.
بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی GSA، ده‌ها اپراتور در جهان سرمایه‌گذاری روی 5G-Advanced را آغاز کرده‌اند و تعدادی از آنها وارد مرحله راه‌اندازی شده‌اند.
در ایران، ایرانسل پیش‌تر آزمایش‌های پیشرفته‌ای روی 5G-SA و فناوری‌هایی که با عنوان نسل ۵.۵ یا 5G پیشرفته معرفی شده‌اند انجام داده است. همراه اول نیز در برنامه‌های آموزشی و تحقیقاتی خود به 5G-Advanced و فناوری‌های نسل بعدی پرداخته است.
با توجه به سابقه آزمایش‌های 5G پیشرفته، ایرانسل فعلاً یکی از گزینه‌های محتمل برای آزمایش زودتر این فناوری در ایران به شمار می‌رود؛ هرچند هیچ اعلام رسمی درباره زمان عرضه تجاری 5G-A در ایران وجود ندارد.
۲. VoNR؛ تماس صوتی واقعی روی شبکه 5G
VoNR یا Voice over New Radio فناوری‌ای است که امکان برقراری تماس صوتی از طریق زیرساخت 5G را فراهم می‌کند.
در شبکه‌های 5G مستقل یا 5G SA، VoNR یکی از قابلیت‌های مهم برای تکمیل تجربه 5G محسوب می‌شود. با این حال، تاکنون اطلاع‌رسانی عمومی و مشخصی درباره عرضه تجاری VoNR از سوی اپراتورهای ایرانی منتشر نشده است.
از آنجا که ایرانسل پیش‌تر 5G-SA را آزمایش کرده، این اپراتور می‌تواند یکی از گزینه‌های محتمل برای حرکت زودتر به سمت VoNR باشد؛ البته این موضوع در حد تحلیل بر اساس سابقه فنی است و نه یک برنامه رسمی اعلام‌شده.
از نظر مقررات نیز VoNR نسبت به فناوری‌هایی مانند ارتباط ماهواره‌ای مستقیم، با چالش قانونی کمتری روبه‌رو است و بخش عمده مسیر آن به آماده‌بودن هسته شبکه، IMS، گوشی‌های سازگار و تنظیمات اپراتور بستگی دارد.
۳. RedCap؛ 5G برای ساعت هوشمند، سنسور و اینترنت اشیا
یکی از فناوری‌هایی که احتمالاً کمتر در تبلیغات عمومی دیده خواهد شد، RedCap است.
RedCap نسخه‌ای سبک‌تر از 5G برای دستگاه‌هایی است که به توان کامل گوشی‌های هوشمند نیاز ندارند؛ از جمله ساعت‌های هوشمند، دوربین‌ها، سنسورهای صنعتی، تجهیزات پزشکی، ردیاب‌ها و کنتورهای هوشمند.
این فناوری می‌تواند یکی از پایه‌های توسعه اینترنت اشیای نسل جدید باشد.
در ایران هنوز اعلام تجاری مشخصی درباره RedCap از سوی همراه اول یا ایرانسل وجود ندارد، اما هر دو اپراتور در حوزه 5G، IoT و شبکه‌های خصوصی فعالیت‌هایی داشته‌اند. بنابراین احتمال دارد نخستین کاربردهای RedCap در ایران نه در تلفن‌های همراه، بلکه در پروژه‌های صنعتی و سازمانی ظاهر شود.
۴. Direct-to-Device؛ وقتی موبایل مستقیماً به ماهواره وصل می‌شود
شاید جذاب‌ترین فناوری این فهرست برای کاربران عادی، Direct-to-Device یا D2D باشد.
در این مدل، تلفن همراه می‌تواند بدون نیاز به دیش یا تجهیزات اختصاصی، مستقیماً با ماهواره ارتباط برقرار کند. پروژه‌های مختلفی در جهان برای ارائه پیام، تماس و در آینده اینترنت ماهواره‌ای به گوشی‌های معمولی در حال توسعه است.
همکاری اپراتورها با شرکت‌هایی مانند Starlink، AST SpaceMobile و Lynk نشان می‌دهد این فناوری در حال عبور از مرحله آزمایش و حرکت به سمت سرویس تجاری است.
با این حال، تاکنون همکاری تجاری مشخصی میان اپراتورهای ایرانی و این شرکت‌ها برای ارائه D2D در ایران اعلام نشده است.
در این میان، ایرانسل به دلیل ارتباط خود با گروه MTN یک نکته قابل توجه دارد. MTN در بازارهای بین‌المللی درباره همکاری‌های ماهواره‌ای و ارتباط مستقیم ماهواره با گوشی فعالیت داشته است. با این حال، هیچ سند عمومی وجود ندارد که نشان دهد این تجربه در حال حاضر به یک پروژه D2D در ایران تبدیل شده است.
۵. چرا D2D در ایران بیش از یک فناوری جدید است؟
ورود ارتباط مستقیم ماهواره با گوشی به ایران صرفاً به تصمیم یک اپراتور بستگی ندارد.
در این فناوری موضوعاتی مانند تخصیص فرکانس، تداخل رادیویی، مجوزهای ماهواره‌ای، پروانه اپراتور، حقوق سرزمینی، امنیت شبکه و هماهنگی‌های بین‌المللی مطرح می‌شود.
به همین دلیل، D2D احتمالاً یکی از فناوری‌هایی خواهد بود که بیشترین تعامل را با سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی خواهد داشت.
در واقع ممکن است از نظر فنی امکان ارائه یک سرویس فراهم شود، اما عرضه عمومی آن نیازمند تعیین چارچوب حقوقی و فرکانسی باشد.
۶. Open RAN؛ تغییر معماری شبکه‌های موبایل
Open RAN یکی از فناوری‌هایی است که شاید کاربر عادی هیچ‌وقت نام آن را نشنود، اما می‌تواند ساختار شبکه اپراتورها را تغییر دهد.
در شبکه‌های سنتی، تجهیزات رادیویی وابستگی بیشتری به تأمین‌کنندگان مشخص دارند. Open RAN تلاش می‌کند با استفاده از رابط‌های باز و استاندارد، بخش‌های مختلف شبکه را انعطاف‌پذیرتر و قابل تعامل‌تر کند.
در جهان، Open RAN از مرحله آزمایش عبور کرده و در برخی شبکه‌ها وارد استقرار واقعی شده است.
در ایران، نشانه‌هایی از فعالیت تحقیقاتی در این حوزه وجود دارد، اما درباره استقرار گسترده تجاری Open RAN توسط همراه اول یا ایرانسل اطلاع‌رسانی رسمی مشخصی در دسترس نیست.
چالش اصلی این فناوری در ایران احتمالاً بیش از آنکه تخصیص فرکانس باشد، به امنیت، استاندارد تجهیزات، معماری شبکه و تأمین‌کنندگان تجهیزات مربوط خواهد شد.
۷. AI-RAN؛ ترکیب هوش مصنوعی و شبکه موبایل
یکی از روندهای جدید صنعت مخابرات، ترکیب هوش مصنوعی با شبکه رادیویی یا AI-RAN است.
در این مدل، هوش مصنوعی می‌تواند برای پیش‌بینی ترافیک، مدیریت منابع رادیویی، کاهش مصرف انرژی، تشخیص خرابی و بهینه‌سازی خودکار شبکه استفاده شود.
ایرانسل و همراه اول هر دو سابقه فعالیت در حوزه هوش مصنوعی و بهینه‌سازی شبکه دارند. ایرانسل از استفاده از یادگیری ماشین برای پیش‌بینی ترافیک و مدیریت ظرفیت سخن گفته و همراه اول نیز مرکز تحقیق و توسعه خود را روی حوزه‌هایی مانند AI، 5G و 6G متمرکز کرده است.
با این حال، هنوز مشخص نیست این فعالیت‌ها تا چه اندازه به AI-RAN در مقیاس تجاری تبدیل شده‌اند.
این فناوری در مقایسه با D2D احتمالاً با مانع مقرراتی کمتری مواجه است و بیشتر یک تحول نرم‌افزاری و معماری در داخل شبکه خواهد بود.
۸. Open Gateway؛ تبدیل اپراتور به یک پلتفرم دیجیتال
فناوری دیگری که شاید کمتر از 5G خبرساز باشد، اما برای آینده اپراتورها اهمیت زیادی دارد، GSMA Open Gateway است.
ایده اصلی این طرح، ارائه قابلیت‌های شبکه اپراتورها از طریق API به شرکت‌ها و توسعه‌دهندگان است.
برای مثال، اپراتور می‌تواند قابلیت‌هایی مانند احراز هویت شماره، تشخیص تعویض سیم‌کارت، مکان دستگاه یا کیفیت سرویس را در اختیار بانک‌ها، شرکت‌های فناوری و اپلیکیشن‌ها قرار دهد.
در جهان، تعداد زیادی از اپراتورها وارد این اکوسیستم شده‌اند، اما برای همراه اول و ایرانسل هنوز اطلاع‌رسانی عمومی روشنی درباره استقرار تجاری Open Gateway پیدا نشده است.
در ایران، چالش اصلی این فناوری احتمالاً حریم خصوصی، امنیت، داده‌های مشترکان و نحوه دسترسی شرکت‌های ثالث به قابلیت‌های شبکه خواهد بود.
۹. 6G؛ فناوری‌ای که هنوز برای مصرف‌کننده زود است
6G هنوز در مرحله استانداردسازی و تحقیق قرار دارد و انتظار عرضه عمومی آن در ایران در آینده نزدیک واقع‌بینانه نیست.
با این حال، فعالیت‌های تحقیقاتی درباره آن از هم‌اکنون آغاز شده است.
همراه اول در حوزه‌های 5G و 6G، اینترنت اشیا و هوش مصنوعی در مخابرات فعالیت‌های تحقیقاتی دارد و ایرانسل نیز با مراکز دانشگاهی درباره نسل‌های آینده شبکه همکاری کرده است.
بنابراین سؤال درباره 6G در ایران بیشتر باید این باشد که چه کسی از امروز روی آن تحقیق می‌کند، نه اینکه کدام اپراتور قرار است به‌زودی 6G ارائه دهد.
از طرف دیگر، زمانی که 6G به مرحله تجاری برسد، موضوعاتی مانند باندهای فرکانسی، استانداردهای IMT-2030 و مجوزهای جدید، آن را به یکی از مهم‌ترین موضوعات پیش روی رگولاتوری تبدیل خواهد کرد.
۱۰. NTN و اینترنت اشیای ماهواره‌ای
فناوری Non-Terrestrial Networks یا NTN فقط به ارتباط گوشی با ماهواره محدود نمی‌شود.
ماهواره‌ها می‌توانند در آینده برای اتصال سنسورها، تجهیزات صنعتی، خودروها و دستگاه‌های IoT نیز مورد استفاده قرار بگیرند.
این حوزه برای ایران می‌تواند در بخش‌هایی مانند کشاورزی، حمل‌ونقل، معادن، انرژی و مناطق دورافتاده کاربرد داشته باشد؛ اما مانند D2D با مسئله مجوزهای ماهواره‌ای و فرکانسی روبه‌رو است.
کدام اپراتور احتمالاً زودتر سراغ فناوری‌های جدید می‌رود؟
بررسی سابقه علنی دو اپراتور اصلی نشان می‌دهد هر کدام نقاط قوت متفاوتی دارند.
ایرانسل سابقه پررنگ‌تری در عرضه و نمایش زودهنگام فناوری‌های جدید موبایل دارد؛ از راه‌اندازی نخستین سایت 5G ایران گرفته تا آزمایش 5G-SA و فعالیت در IoT و شبکه‌های خصوصی.
در مقابل، همراه اول به دلیل اندازه شبکه، سهم بازار و سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه، ظرفیت بالایی برای تبدیل فناوری‌های آزمایشی به سرویس گسترده دارد و در حوزه‌هایی مانند AI، 5G/6G و R&D فعال است.
بنابراین نمی‌توان یک اپراتور را برای تمام فناوری‌ها «اول» دانست.
برای مثال، در 5G-Advanced و VoNR سابقه آزمایش‌های ایرانسل یک سیگنال مهم محسوب می‌شود؛ در حالی که در AI، 6G و برخی پروژه‌های تحقیقاتی فعالیت‌های همراه اول نیز قابل توجه است.
در مورد D2D نیز تجربه بین‌المللی گروه MTN برای ایرانسل یک مزیت بالقوه محسوب می‌شود، اما تا زمانی که همکاری مشخصی برای ایران اعلام نشود، نمی‌توان نتیجه قطعی گرفت.
کدام فناوری‌ها بیشتر درگیر رگولاتوری می‌شوند؟
از میان این فناوری‌ها، می‌توان سه سطح مختلف را در نظر گرفت.
بیشترین چالش مقرراتی: D2D، NTN و 6G
در این حوزه‌ها موضوع فرکانس، ماهواره، استانداردهای بین‌المللی، مجوزها و حقوق استفاده از طیف اهمیت زیادی دارد.
چالش متوسط: 5G-Advanced، Open Gateway و شبکه‌های خصوصی
در این موارد علاوه بر مسائل فنی، تنظیم مقررات سرویس، امنیت، داده و نحوه استفاده از منابع شبکه اهمیت پیدا می‌کند.
چالش کمتر: VoNR، RedCap، AI-RAN و Open RAN
این فناوری‌ها در بسیاری از سناریوها می‌توانند بر بستر زیرساخت موجود توسعه پیدا کنند و بنابراین لزوماً نیازمند ایجاد یک چارچوب مقرراتی کاملاً جدید نیستند.
سؤال بزرگ از اپراتورهای ایرانی
مسئله اصلی این نیست که اپراتورهای ایرانی از فناوری‌های جدید دنیا عقب هستند یا نه. بخش مهمی از فناوری‌های آینده همین حالا در مراکز تحقیق و توسعه، دانشگاه‌ها و آزمایشگاه‌های اپراتورها در حال بررسی است.
مسئله این است که کدام‌یک از این پروژه‌ها قرار است از مرحله آزمایش عبور کرده و به سرویس واقعی برای مشترک ایرانی تبدیل شوند؟
به همین دلیل، پرسش‌هایی مانند موارد زیر می‌تواند تصویر روشن‌تری از نقشه راه اپراتورها ارائه دهد:
- آیا ایرانسل و همراه اول برنامه مشخصی برای 5G-Advanced دارند؟
- آیا VoNR روی شبکه 5G-SA آنها در حال آزمایش است؟
- آیا پروژه‌ای برای RedCap در حوزه IoT تعریف شده است؟
- آیا مذاکره‌ای با شرکت‌های ماهواره‌ای برای Direct-to-Device انجام شده است؟
- وضعیت تحقیق و توسعه Open RAN و AI-RAN در شبکه‌های ایران چیست؟
- آیا اپراتورها قصد ورود به GSMA Open Gateway را دارند؟
- پروژه‌های تحقیقاتی آنها در حوزه 6G و NTN در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
- و مهم‌تر از همه، کدام‌یک از این فناوری‌ها برای عرضه تجاری نیازمند تصمیم یا مجوز جدید از سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی هستند؟
پاسخ رسمی اپراتورها به این پرسش‌ها می‌تواند نشان دهد موج بعدی تحول شبکه موبایل ایران از کدام مسیر وارد خواهد شد؛ از یک سو فناوری‌هایی مانند 5G-A و VoNR که می‌توانند نسبتاً سریع‌تر به کاربر نهایی برسند و از سوی دیگر D2D و 6G که علاوه بر پیشرفت فنی، به تصمیم‌های مهم رگولاتوری و فرکانسی وابسته‌اند.
منبع: GSMA، GSA، ITU، O-RAN Alliance، AI-RAN Alliance و گزارش‌ها و اطلاع‌رسانی‌های رسمی اپراتورهای ایرانی
