از شکستن انحصار بازار تلفن همراه تا گسترش اینترنت همراه و ورود به نسل پنجم؛ ایرانسل در دو دهه گذشته فقط یک بازیگر تازه در بازار مخابرات نبود، بلکه بخشی از تغییر شیوه ارتباط، کار و دسترسی ایرانیان به خدمات دیجیتال شد. با این حال، سهم این تحول را باید حاصل رقابت، سرمایه‌گذاری و سیاست‌گذاری در چند دولت دانست، نه دستاورد انحصاری یک دولت.
بیستمین سالگرد آغاز فعالیت تجاری ایرانسل فرصتی است برای مرور یکی از تغییرات مهم بازار ارتباطات ایران؛ ورود اپراتور دومی که قرار بود با افزایش رقابت، ظرفیت شبکه تلفن همراه را توسعه دهد و خدمات ارتباطی را در دسترس طیف گسترده‌تری از مردم قرار دهد.
ایرانسل در ۲۹ مهر ۱۳۸۵ فعالیت رسمی خود را در تهران، مشهد و تبریز آغاز کرد. آغاز این فعالیت، پایان یک مسیر کوتاه نبود؛ مقدمات ایجاد اپراتور دوم از مهر ۱۳۸۲ و در چارچوب برنامه سوم توسعه و با هدف گسترش ارتباطات، جذب سرمایه‌گذاری و افزایش رقابت فراهم شده بود. پروانه اپراتور در آذر ۱۳۸۴ صادر شد و راه‌اندازی شبکه در دولت بعدی به مرحله اجرا رسید.
از سیم‌کارت گران تا ارتباطات فراگیرتر
در سال‌های پیش از ورود اپراتور دوم، تهیه سیم‌کارت برای بسیاری از خانوارها هزینه‌بر بود و تقاضای بالا، دسترسی به تلفن همراه را دشوار می‌کرد. ورود رقیبی تازه به بازار، زمینه رقابت در قیمت، شیوه عرضه سیم‌کارت، بسته‌های ارتباطی و خدمات مشتریان را تقویت کرد. ایرانسل همچنین از ابتدا با ارائه خدمات اعتباری و توسعه شبکه توزیع، امکان استفاده از تلفن همراه را برای گروه‌های بیشتری فراهم کرد.
اهمیت اجتماعی این تحول فقط در افزایش تعداد سیم‌کارت‌ها خلاصه نمی‌شود. دسترسی گسترده‌تر به ارتباطات، امکان حفظ ارتباط میان اعضای خانواده، تسهیل هماهنگی‌های کاری و روزمره و استفاده از خدمات مبتنی بر تلفن همراه را افزایش داد. البته نسبت دادن تمام این تغییرات به یک اپراتور دقیق نیست؛ توسعه شبکه همراه اول، گسترش گوشی‌های هوشمند، تغییرات اقتصادی و سیاست‌های ارتباطی نیز در این روند نقش داشته‌اند.
نقطه عطف دوم؛ اینترنت همراه
مهم‌ترین فصل تازه در مسیر ایرانسل، توسعه اینترنت پرسرعت همراه بود. این اپراتور در شهریور ۱۳۹۳ خدمات نسل سوم تلفن همراه را به‌صورت رسمی راه‌اندازی کرد و در آبان همان سال، نخستین شبکه تجاری 4G/LTE ایران را به بهره‌برداری رساند. این تحولات در دوره‌ای رخ داد که محدودیت‌های ارائه خدمات نسل سوم و چهارم برداشته شده بود و رقابت بر سر اینترنت همراه وارد مرحله تازه‌ای می‌شد.
گسترش اینترنت همراه، تلفن هوشمند را از وسیله‌ای برای تماس و پیامک به ابزاری برای دسترسی روزانه به اخبار، آموزش، سرگرمی، خدمات بانکی و کسب‌وکارهای آنلاین تبدیل کرد. سرعت بیشتر و افزایش ظرفیت شبکه همچنین زمینه استفاده گسترده‌تر از پیام‌رسان‌ها، شبکه‌های اجتماعی، ویدئو و خدمات مبتنی بر داده را فراهم آورد.
این تغییر برای کسب‌وکارهای کوچک نیز اهمیت داشت: ارتباط با مشتری، تبلیغات آنلاین، سفارش‌گیری و ارائه خدمات دیجیتال، بدون نیاز به زیرساخت‌های گسترده و پرهزینه، آسان‌تر شد. با این همه، کیفیت و گستره دسترسی همچنان به عواملی مانند پوشش شبکه، قیمت بسته‌ها، توان خرید کاربران و کیفیت اینترنت بین‌الملل وابسته است.
از 4G تا 5G؛ اپراتور در نقش زیرساخت دیجیتال
ایرانسل در سال ۱۳۹۶ شبکه کامل نسل پنجم را به‌صورت آزمایشی آزمایش کرد و در اول مرداد ۱۳۹۹ نخستین سایت تجاری 5G ایران را راه‌اندازی کرد. نسل پنجم صرفاً به معنای سرعت بیشتر برای کاربران نیست؛ این فناوری می‌تواند در صورت فراهم بودن تجهیزات و زیرساخت‌های مکمل، به توسعه اینترنت اشیا، ارتباطات صنعتی، خدمات هوشمند و کاربردهای پیشرفته دیجیتال کمک کند.
در کنار شبکه تلفن همراه، توسعه اینترنت ثابت بی‌سیم TD-LTE و خدمات دیجیتال نیز دامنه فعالیت ایرانسل را از تماس و پیامک فراتر برده است. اپلیکیشن مدیریت حساب مشترکان، خدمات پرداخت و محصولات سازمانی نمونه‌هایی از حرکت اپراتورها به سمت ارائه خدمات فراتر از اتصال مخابراتی هستند. این مسیر، ایرانسل را در بخشی از زنجیره اقتصاد دیجیتال قرار داده؛ هرچند تبدیل ظرفیت فنی به ارزش اقتصادی پایدار، به رقابت سالم، سرمایه‌گذاری مستمر و امکان فعالیت کسب‌وکارهای دیجیتال نیز نیاز دارد.
آیا ایرانسل میراث ماندگار دولت اصلاحات است؟
پاسخ دقیق به این پرسش، به تفکیک مراحل شکل‌گیری و فعالیت ایرانسل نیاز دارد. آغاز فرایند ایجاد اپراتور دوم و برگزاری مقدمات مزایده به سال‌های پایانی دولت اصلاحات بازمی‌گردد؛ زمانی که افزایش رقابت و مشارکت سرمایه‌گذاری غیردولتی در توسعه ارتباطات، بخشی از اهداف سیاست‌گذاری بود. با این حال، پروانه ایرانسل در آذر ۱۳۸۴ صادر شد و راه‌اندازی تجاری آن در مهر ۱۳۸۵، در دولت بعدی انجام گرفت.
بنابراین، می‌توان ایده و آغاز فرایند ایجاد اپراتور دوم را بخشی از میراث سیاستی دولت اصلاحات دانست؛ اما نسبت دادن تمام موفقیت‌ها و توسعه بیست‌ساله ایرانسل به یک دولت، با روند تاریخی سازگار نیست. راه‌اندازی شبکه، توسعه پوشش، ورود نسل‌های جدید اینترنت و گسترش خدمات دیجیتال در دوره‌های مختلف و با نقش‌آفرینی شرکت، نهادهای تنظیم‌گر، سرمایه‌گذاران و دولت‌های بعدی ادامه پیدا کرده است.
میراث اصلی؛ رقابت و تغییر عادت‌های ارتباطی
پس از بیست سال، اهمیت ایرانسل را باید در دو سطح بررسی کرد: نخست، نقش آن در افزایش رقابت بازار تلفن همراه و توسعه زیرساخت؛ دوم، تأثیری که فراگیرتر شدن ارتباطات و اینترنت بر زندگی روزمره و اقتصاد دیجیتال گذاشته است.
این میراث، نه فقط نام یک شرکت، بلکه تجربه‌ای از سیاست‌گذاری است: ورود رقیب می‌تواند بازار را تغییر دهد، اما تداوم دستاورد آن به رقابت مؤثر، کیفیت خدمات، قیمت قابل‌پرداخت، سرمایه‌گذاری در فناوری و دسترسی عادلانه وابسته است. از این منظر، بیست‌سالگی ایرانسل فرصتی برای ارزیابی یک مسیر بلندمدت است؛ مسیری که آغاز آن به سیاست‌های اوایل دهه ۱۳۸۰ بازمی‌گردد و نتیجه‌اش در چندین دوره مدیریتی و دولتی شکل گرفته است.
