بازار جهانی به کاهش احتمال حمله دوباره آمریکا به ایران واکنش مثبت نشان داده است؛ اما برای اقتصاد ایران، افت قیمت نفت دو پیام متفاوت دارد: احتمال کاهش هزینه‌های تنش و خطر افت درآمد هر بشکه صادراتی. نتیجه نهایی به امکان فروش نفت و دسترسی به پول آن بستگی دارد.
بر اساس گزارش فایننشال‌تایمز، قیمت نفت برنت روز سه‌شنبه ۱۰ نوامبر برای نخستین بار از اوت به زیر ۹۰ دلار رسید. این اتفاق پس از آن رخ داد که دونالد ترامپ احتمال حملات تازه آمریکا به ایران را «بسیار بعید» توصیف کرد و از وجود «روند مثبت» در مذاکرات سخن گفت.
برنت در جریان معاملات تا ۸۹ دلار و ۲۱ سنت پایین آمد و سپس به حدود ۸۹ دلار و ۵۰ سنت بازگشت. نفت وست‌تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با کاهش سه‌درصدی در محدوده ۸۴ دلار و ۲۰ سنت معامله شد. به نوشته فایننشال‌تایمز، افت برنت از ابتدای نوامبر از ۲۳ درصد عبور کرده است؛ روندی که در صورت تداوم تا پایان ماه، می‌تواند بزرگ‌ترین کاهش ماهانه از سال ۲۰۲۰ باشد.
واکنش بازارها نشان می‌دهد معامله‌گران بخشی از افزایش قیمتی را که به دلیل نگرانی از جنگ و اختلال عرضه شکل گرفته بود، از محاسبات خود خارج کرده‌اند. بااین‌حال، کاهش قیمت نفت به معنای تأیید پایان جنگ یا برطرف‌شدن محدودیت‌های تجارت ایران نیست.
رسانه‌های داخلی چه تصویری ارائه می‌کنند؟
در نمونه‌های بررسی‌شده از پوشش رسانه‌های اقتصادی داخل ایران، محور اصلی، کاهش نگرانی معامله‌گران از تشدید حملات و اختلال در عرضه نفت است.
«سایت طلا» در گزارش صبح سه‌شنبه، افت قیمت را به تعدیل مواضع ترامپ مرتبط دانسته، اما هم‌زمان بر تداوم محاصره و مخاطرات کشتیرانی تأکید کرده است. این گزارش افزایش تولید اوپک را نیز عاملی در سمت عرضه معرفی می‌کند؛ بنابراین، کاهش قیمت صرفاً به تحولات مذاکرات نسبت داده نشده است.
«شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز» نیز در گزارشی با استناد به رسانه استرالیایی ای‌بی‌سی، بر فاصله زمانی میان افت قیمت جهانی نفت و کاهش هزینه سوخت برای مصرف‌کنندگان تأکید کرده است. اهمیت این زاویه برای مخاطب ایرانی در یادآوری یک نکته است: واکنش سریع بازارهای جهانی الزاماً به تغییر فوری هزینه‌های زندگی منجر نمی‌شود.
این دو نمونه بیشتر بازتاب و تفسیر گزارش‌های خارجی‌اند و نمی‌توان آن‌ها را نماینده اجماع رسانه‌های ایران دانست. ارقام متفاوت قیمت نفت در گزارش‌ها نیز باید با توجه به ساعت ثبت معاملات خوانده شوند.
برای ایران، قیمت نفت فقط بخشی از معادله است
از منظر اقتصاد ایران، افت قیمت جهانی در صورت ثابت‌ماندن سایر شرایط، درآمد حاصل از هر بشکه صادرات را کاهش می‌دهد. اما درآمد واقعی نفت تنها تابع قیمت برنت نیست؛ حجم صادرات، قیمت فروش نفت ایران، تخفیف‌ها، هزینه حمل‌ونقل و امکان وصول درآمد نیز تعیین‌کننده‌اند.
بر این اساس، دو سناریو قابل تصور است. اگر قیمت نفت کاهش یابد، اما محدودیت‌های فروش و انتقال پول باقی بماند، فشار بر منابع ارزی و درآمدهای دولت بیشتر می‌شود. در مقابل، اگر کاهش تنش به فروش آسان‌تر، هزینه مبادله کمتر و دسترسی بهتر به درآمدها منجر شود، بخشی از زیان افت قیمت می‌تواند جبران شود.
در نتیجه، ارزیابی این تحول برای ایران باید بر درآمد قابل‌وصول متمرکز باشد، نه صرفاً قیمت اعلام‌شده در بازار جهانی. بدون اطلاعات معتبر درباره صادرات و وصول منابع، نمی‌توان میزان اثر بر بودجه را محاسبه کرد.
آرامش بازار جهانی، شرط کافی برای کاهش فشار داخلی نیست
کاهش احتمال درگیری می‌تواند از مسیر انتظارات بر بازار ارز و تصمیم‌های اقتصادی در ایران اثر بگذارد. بااین‌حال، دوام این اثر به اقدام‌های قابل مشاهده وابسته است: امنیت مسیرهای تجاری، وضعیت محدودیت‌های بانکی و امکان انتقال درآمدهای صادراتی.
افت قیمت جهانی انرژی نیز به‌تنهایی تضمین نمی‌کند هزینه کالاها و خدمات در ایران کاهش یابد. نرخ ارز، هزینه تأمین و حمل کالا، سیاست‌های قیمت‌گذاری و وضعیت تولید داخلی در انتقال این تغییر به مصرف‌کننده نقش دارند.
فایننشال‌تایمز نیز در گزارش خود، به نقل از یک تحلیلگر میزوهو، هشدار داده که هنوز توافق رسمی تأیید نشده و اختلال‌های اطراف تنگه هرمز کاملاً برطرف نشده است.
برای ایران، نشانه تعیین‌کننده زمانی پدیدار می‌شود که کاهش نگرانی بازارها با بهبود واقعی تجارت و دسترسی به منابع همراه شود. تا آن زمان، نفت زیر ۹۰ دلار هم نشانه کاهش برآورد بازار از خطر جنگ است و هم هشداری درباره درآمد نفتی در صورت تداوم محدودیت‌ها.
