علم چه وقت در خدمت صلح است؟به مناسبت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه
علم می‌تواند بیماری را درمان کند، آب را سالم‌تر و ارتباط میان آدم‌ها را آسان‌تر کند. همان دانش، اما می‌تواند در ساخت سلاح، گسترش نظارت و تخریب زندگی انسان‌ها نیز به کار گرفته شود. پیشرفت علمی، به‌خودی‌خود تضمین‌کننده پیشرفت انسانی نیست. «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه» از همین پرسش معنا می‌گیرد: دانش را برای چه می‌خواهیم و دستاوردهای آن قرار است زندگی چه کسانی را بهتر کند؟
ریشه این مناسبت به کنفرانس جهانی علم در بوداپست در سال ۱۹۹۹ بازمی‌گردد؛ گردهمایی‌ای که یونسکو و شورای بین‌المللی علوم برگزار کردند و بر ضرورت تعهدی تازه میان علم و جامعه تأکید داشت. یونسکو در سال ۲۰۰۱ این روز را به رسمیت شناخت و نخستین بزرگداشت جهانی آن در ۱۰ نوامبر ۲۰۰۲ برگزار شد. از آن زمان، دهم نوامبر فرصتی برای گفت‌وگو درباره مسئولیت اجتماعی علم، همکاری علمی و مشارکت مردم در مسائل علمی بوده است.
چرایی وجود چنین روزی را باید در فاصله‌ای جست‌وجو کرد که گاهی میان تولید دانش و زندگی روزمره شکل می‌گیرد. ممکن است کشوری پژوهش‌های فراوان داشته باشد، اما تصمیم‌های مهم آن کمتر به شواهد متکی باشند. ممکن است فناوری پیشرفته در دسترس باشد، اما بهره‌مندی از آن نابرابر بماند. حتی ممکن است دستاوردهای علمی به جای کاهش رنج، قدرت آسیب‌رساندن را افزایش دهند. این روز یادآور مسئولیتی مشترک است: پژوهشگر، سیاست‌گذار، بنگاه اقتصادی و رسانه، هر یک در تعیین مسیر استفاده از دانش نقش دارند.
شعار سال ۲۰۲۶ یونسکو، «یافتن زمینه مشترک از طریق دیپلماسی علمی»، بر وجه دیگری از همین مسئولیت دست می‌گذارد. مسائل مشترک می‌توانند زمینه همکاری ایجاد کنند، حتی وقتی اختلاف‌های سیاسی پابرجاست. دیپلماسی علمی قرار نیست جای مذاکره سیاسی را بگیرد؛ می‌تواند راهی برای حفظ ارتباط، تبادل داده و کار روی مسئله‌ای باشد که حل آن به سود طرف‌های مختلف است.
برای ایران، این معنا بسیار ملموس است. در موضوعاتی مانند مدیریت آب، آلودگی هوا، سلامت عمومی، ایمنی ساختمان‌ها و بهره‌وری انرژی، پرسش اصلی این است که دانش موجود چگونه وارد تصمیم‌گیری می‌شود. ارزش اجتماعی پژوهش را باید در کنار کیفیت علمی آن، در توانایی‌اش برای روشن‌کردن مسئله، اصلاح تصمیم و کاهش هزینه زندگی مردم نیز دید. این انتظار البته مسئولیت را فقط بر دوش دانشگاه نمی‌گذارد؛ سیاست‌گذار باید داده منتشر کند، امکان ارزیابی مستقل را فراهم آورد و برای شنیدن نتیجه‌ای که با تصمیم قبلی او سازگار نیست، آمادگی داشته باشد.
علم در چنین فضایی به صلح هم مربوط می‌شود. وقتی درباره منابع محدود، خطرهای محیطی یا اولویت‌های عمومی اختلاف داریم، داده معتبر می‌تواند مبنایی مشترک برای گفت‌وگو فراهم کند. شواهد همه اختلاف‌ها را حل نمی‌کنند؛ آدم‌ها منافع و ارزش‌های متفاوت دارند. اما می‌توانند روشن کنند هر انتخاب چه پیامدی دارد، چه کسی هزینه‌اش را می‌پردازد و کدام ادعا قابل دفاع است. این، خود بخشی از ساختن رابطه‌ای مسئولانه‌تر میان مردم و نهادهاست.
ارتباط ایران با دیپلماسی علمی، نمونه‌ای مشخص نیز دارد: عضویت در مرکز پژوهشی «سزامی» در اردن. ایران در کنار اعضایی چون مصر، پاکستان، فلسطین، ترکیه و اسرائیل در این نهاد علمی حضور دارد. سزامی با حمایت یونسکو شکل گرفته و همکاری پژوهشی و تقویت گفت‌وگو از اهداف آن است. وجود چنین نهادی نشان می‌دهد می‌توان برای همکاری علمی، حتی در منطقه‌ای گرفتار اختلاف، ساختاری مشترک ایجاد کرد؛ هرچند عضویت مشترک به معنای رفع اختلاف‌های سیاسی نیست.
رسانه‌ها نیز در این میان مسئولیتی فراتر از انتشار خبر اختراع‌ها و رتبه‌ها دارند. ارتباط علم با جامعه زمانی تقویت می‌شود که خبرنگار درباره روش پژوهش بپرسد، مرز یافته و ادعا را روشن کند و عدم قطعیت را پنهان نکند. خبر علمی خوب به مخاطب کمک می‌کند بفهمد چه چیزی می‌دانیم، چه چیزی هنوز روشن نیست و یک یافته چه نسبتی با زندگی او دارد.
برای ما در ایران، بزرگداشت این روز می‌تواند از همین‌جا آغاز شود: از جدی‌گرفتن پرسش، انتشار داده، حمایت از پژوهش مستقل و باز نگه‌داشتن مسیر همکاری. علم زمانی در خدمت صلح و توسعه قرار می‌گیرد که امکان نقد و اصلاح فراهم باشد و اثر دانش، از گزارش‌ها و مراسم‌ها عبور کند و در سلامت، امنیت و فرصت‌های زندگی مردم دیده شود.
