گزارش ویژه: ۴۵ سال تحریم؛ از آغاز تا «عملیات اخراج اقتصادی»
مهدیه حاج بابایی
تحریمهای اقتصادی علیه ایران، یکی از طولانیترین و پیچیدهترین کارزارهای فشار بینالمللی در تاریخ معاصر است. از نخستین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی تا امروز، این ابزار همواره به عنوان محور اصلی سیاستهای خصمانه غرب علیه ایران مورد استفاده قرار گرفته است. اکنون و پس از ۴۵ سال، با تشدید بیسابقه تحریمها و محاصره دریایی، اقتصاد ایران در حساسترین مقطع تاریخی خود قرار دارد.
مروری بر تاریخچه تحریمها
🔹 دهه ۵۰ شمسی؛ آغاز کارزار
نخستین تحریمهای آمریکا علیه ایران بلافاصله پس از تسخیر لانه جاسوسی در آبان ۱۳۵۸ آغاز شد. در تاریخ ۲۳ آبان ۱۳۵۸، جیمی کارتر رئیسجمهور وقت آمریکا با فرمان اجرایی ۱۲۱۷۰، حدود ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای ایران در بانکهای آمریکا را مسدود کرد. یک سال بعد، در اردیبهشت ۱۳۵۹، هرگونه معامله مالی با ایرانیان و واردات از ایران ممنوع اعلام شد. در بهمن ۱۳۶۲ نیز وزارت خارجه آمریکا، ایران را به فهرست کشورهای حامی تروریسم اضافه کرد.
🔹 دهه ۷۰ شمسی؛ گسترش دامنه تحریمها
در سال ۱۳۷۴، کنگره آمریکا قانون داماتو (ILSA) را تصویب کرد که سرمایهگذاری بیش از ۲۰ میلیون دلار در صنعت نفت و گاز ایران را تحریم میکرد. این قانون، تحریمهای آمریکا را از سطح دوجانبه به سطح فراملی ارتقا داد.
🔹 دهه ۸۰ شمسی؛ ورود شورای امنیت و اتحادیه اروپا
با طرح پرونده هستهای ایران، شورای امنیت سازمان ملل نیز به جمع تحریمکنندگان پیوست. از قطعنامه ۱۶۹۶ در مرداد ۱۳۸۵ تا قطعنامه ۱۹۲۹ در خرداد ۱۳۸۹، مجموعاً شش قطعنامه علیه ایران به تصویب رسید که شدیدترین آنها، تحریمهای بانکی، بیمهای، تسلیحاتی و ممنوعیت سرمایهگذاری در بخش انرژی را شامل میشد. اتحادیه اروپا نیز در تیر ۱۳۸۹ و بهمن ۱۳۹۰ با تحریم واردات نفت از ایران، گامهای فراتر از قطعنامههای سازمان ملل برداشت.
🔹 دهه ۹۰ شمسی؛ برجام و سپس خروج آمریکا
در دی ۱۳۹۴، با اجرایی شدن برجام، بخش مهمی از تحریمهای هستهای تعلیق شد. اما این دوره کوتاهمدت بود؛ چرا که در اردیبهشت ۱۳۹۷، دونالد ترامپ با خروج از برجام، تحریمهای لغو شده را بازگرداند و شدیدترین دوره تحریمهای یکجانبه تا به امروز را کلید زد. در آبان ۱۳۹۷، دومین دور تحریمهای آمریکا شامل تحریم صنعت نفت و بانک مرکزی اجرایی شد.
وضعیت کنونی؛ شهریور ۱۴۰۵
اکنون و در شهریور ۱۴۰۵، کارزار تحریمها علیه ایران وارد فاز جدید و بیسابقهای شده است. دولت ترامپ با راهاندازی «عملیات اخراج اقتصادی» (Operation Economic Outcast)، هدف خود را «قطع تمام شریانهای مالی حیاتی رژیم ایران» اعلام کرده است.
🚫 تحریم فراگیر صنعت هوانوردی
در ۱۷ شهریور ۱۴۰۵، وزارت خزانهداری آمریکا با صدور ۳۶ تحریم جدید، ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی از جمله ایرانایرتور، آسمان، کیشایر، قشمایر، آتا، وارش، سپهران، زاگرس و چابهار را تحریم کرد. همچنین شرکتهایی در ترکیه، امارات متحده عربی، مالزی و قزاقستان که به گفته آمریکا به صنعت هوانوردی ایران کمک کردهاند، تحریم شدند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در بیانیهای تأکید کرد: «این هشداری است برای هر کسی که با شرکتهای هواپیمایی باقیمانده ایران مراوده تجاری دارد: شما در معرض خطر قطع دسترسی به نظام مالی جهانی قرار دارید.»
انجمن شرکتهای هواپیمایی ایران در واکنش به این تحریمها، با صدور بیانیهای نسبت به «به مخاطره افتادن ایمنی و استمرار خدمات حملونقل هوایی» هشدار داد و تأکید کرد که هوانوردی غیرنظامی «بخشی از زیرساخت حیاتی زندگی مردم» است.
🛢️ توقف کامل صادرات نفت
مهمترین تحول در ماههای اخیر، توقف کامل صادرات نفت ایران بر اثر محاصره دریایی آمریکا است. بر اساس دادههای شرکت تحلیل انرژی کپلر، صادرات نفت خام ایران از بندر جاسک در هفته اول شهریور به صفر رسیده است. این در حالی است که بندر جاسک با هدف دور زدن تنگه هرمز ساخته شده بود، اما محاصره دریایی، صادرات از هر دو پایانه اصلی خارک و جاسک را متوقف کرده است.
بر اساس گزارشها، محمولههای نفت خام ایران از میانگین ۱٫۷ میلیون بشکه در روز در سال گذشته، به حدود ۲۶۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته است. حجم نفت ذخیرهشده در نفتکشهای شناور نیز به حدود ۲۹ میلیون بشکه رسیده است.
رئیس کل گمرک ایران اعلام کرده صادرات غیرنفتی کشور بین آغاز سال ۲۰۲۶ تا ۱۵ اوت، ۲۸٫۲ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافته است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، نیز در مصاحبهای اذعان کرده تجارت ایران بین ۲۵ تا ۳۵ درصد کاهش یافته و واردات کاهش بیشتری نسبت به صادرات داشته است.
📉 فروپاشی اقتصادی؛ آمارهای تلخ
وضعیت اقتصاد ایران در شهریور ۱۴۰۵، بر اساس گزارشهای بینالمللی، در بدترین شرایط تاریخی خود قرار دارد:
سه منبع ارشد ایرانی به رویترز گفتهاند تشدید تحریمها و محاصره صادرات نفت، مقاومت حکومت در برابر فشار اقتصادی آمریکا را بهطور فزایندهای دشوار کرده است. به گفته آنها، شبکههای مالی مورد استفاده برای تسویه فروش نفت و خرید کالاهای اساسی، مسدود شده و هزینه دور زدن تحریمها به شدت افزایش یافته است.
امارات متحده عربی نیز از ۲۸ مرداد، تبادلات تجاری و مالی با تهران را به حالت تعلیق درآورده است. علاوه بر این، ایران با تنها دو ماه ذخیره بنزین مواجه است و به دلیل ظرفیت محدود پالایشگاهی، همچنان به واردات سوخت نیاز دارد.
واکنش مقامات ایرانی
🔸 رهبر انقلاب: نگرانی از «انسجام اجتماعی»
آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی، در بیانیهای کتبی در اواخر مرداد، از مسئولان خواست از هر اقدامی که به «انسجام اجتماعی» آسیب بزند خودداری کنند و از بیان سخنان ناامیدکننده که انگیزه ملی را تضعیف میکند، پرهیز نمایند. ایشان بر ضرورت رسیدگی جدی به چالشهای اقتصادی و معیشتی از جمله تورم، بیکاری و مدیریت قیمتها تأکید کردند و خواستار افزایش تولید داخلی و کاهش تدریجی نقش دلار در مبادلات شدند.
🔸 رئیسجمهور: «مشکلات زیادی داریم»
مسعود پزشکیان نیز در مصاحبهای با رسانه دولتی، ضمن اشاره به کاهش ۲۵ تا ۳۵ درصدی تجارت کشور، اذعان کرد: «برخی میگویند تحریمها هیچ اثری ندارد. من واقعاً نمیدانم به این افراد چه بگویم.» وی تأکید کرد که گفتن اینکه تحریمها اثری ندارد با واقعیتها سازگار نیست.
🔸 انجمن هواپیمایی: تحریمها ایمنی پرواز را تهدید میکند
انجمن شرکتهای هواپیمایی ایران با صدور بیانیهای نسبت به «به مخاطره افتادن ایمنی و استمرار خدمات حملونقل هوایی» هشدار داد و تأکید کرد که تحریم صنعت هوانوردی «میتواند مستقیماً بر زندگی مردم، دسترسی آنان به حملونقل هوایی و الزامات ایمنی پرواز اثرگذار باشد».
جمعبندی
چهار دهه و نیم تحریم علیه ایران، از مسدودسازی داراییها در ۱۳۵۸ تا «عملیات اخراج اقتصادی» در شهریور ۱۴۰۵، نشان میدهد که این ابزار همواره به عنوان محور اصلی سیاست فشار علیه ایران باقی مانده است. با وجود فراز و نشیبهایی نظیر توافق برجام در ۱۳۹۴ و لغو موقت تحریمها، اکنون و در پی خروج آمریکا از برجام و تشدید بیسابقه تحریمها و محاصره دریایی، اقتصاد ایران در حساسترین مقطع تاریخی خود قرار گرفته است.
کاهش ۸۵ درصدی صادرات نفت، سقوط بیش از ۵۰ درصدی ریال، تورم نزدیک به ۸۰ درصد، بیکاری ۹ درصدی و کاهش ۲۵ تا ۳۵ درصدی تجارت خارجی، تصویری روشن از وضعیت کنونی ارائه میدهد. همزمان، اذعان مقامات ارشد کشور از جمله رهبر انقلاب و رئیسجمهور به عمق مشکلات اقتصادی و هشدار درباره «انسجام اجتماعی»، نشان از حساسیت بیسابقه این مقطع دارد.
کارشناسان بینالمللی معتقدند اگرچه رژیم ایران تاکنون توانسته است در برابر فشارها مقاومت کند، اما تشدید روزافزون تحریمها و محاصره همهجانبه، تهران را با معادلات دشوار و بیسابقهای در تاریخ ۴۵ ساله جمهوری اسلامی روبرو کرده است.
