دکترین تهاجمی جدید ایران؛ هشدار آمریکا و احتمال آغاز دوباره جنگ
الجزیره: سپاه پاسداران می‌گوید در صورت حمله مجدد آمریکا، ایران ممکن است علاوه بر پاسخ نظامی، به کشورهای مهاجم و پایگاه‌های مورد استفاده در عملیات نظامی آمریکا حمله کند. هم‌زمان، واشنگتن دستور خروج برخی کارکنان دیپلماتیک خود از عربستان سعودی را صادر کرده و گزارش‌ها از احتمال حملات تازه آمریکا و اسرائیل به ایران حکایت دارند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران اعلام کرده است که در صورت ازسرگیری حملات آمریکا، تهران ممکن است به کشورهای همسایه‌ای که در این حملات نقش دارند حمله کند و پایگاه‌های مورد استفاده برای عملیات نظامی آمریکا را هدف قرار دهد. این موضع‌گیری بخشی از راهبرد دفاعی جدید ایران است که مقام‌های نظامی آن را «تهاجمی» توصیف می‌کنند.
این هشدار در شرایطی مطرح شده که حملات به کشتی‌ها در تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انتقال انرژی در جهان، افزایش یافته و تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگی که نزدیک به هشت ماه از آغاز آن می‌گذرد، با ابهام روبه‌رو شده است.
از سوی دیگر، آمریکا در پی حملات حوثی‌های یمن، دستور خروج برخی کارکنان دیپلماتیک و خانواده‌هایشان از عربستان سعودی را صادر کرده است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز گفته است که ممکن است به‌زودی تصمیمی درباره ادامه یا پایان درگیری‌ها گرفته شود.
در همین حال، گزارش‌های رسانه‌ای از برنامه‌ریزی احتمالی آمریکا و اسرائیل برای حمله به ایران در هفته‌های آینده خبر می‌دهند. با متوقف ماندن مذاکرات و ادامه تهدیدهای متقابل، این پرسش مطرح است که آیا منطقه در آستانه دور تازه‌ای از تشدید نظامی قرار دارد؟
دکترین نظامی جدید ایران چیست؟
سپاه پاسداران روز چهارشنبه اعلام کرد که ایران به‌سوی دکترین دفاعی «تهاجمی و نامتقارن» حرکت می‌کند؛ رویکردی که بر اساس آن، تهران تهدید کرده است کشورهایی را که به ایران حمله کنند، هدف قرار خواهد داد.
حسین محبی، سخنگوی سپاه، با اشاره به تغییر رویکرد نظامی ایران گفت: «دکترین دفاعی ما پیش‌تر دفاعی بود و می‌گفتیم اگر کشوری به ما حمله کند، پاسخ می‌دهیم. اکنون می‌گوییم اگر کشوری به ما حمله کند، هم پاسخ خواهیم داد و هم عملیات تهاجمی انجام می‌دهیم.»
به گفته محبی، ایران دیگر قصد ندارد عملیات نظامی خود را به حملات تلافی‌جویانه محدود کند.
او همچنین مدعی شد که ذخایر موشکی ایران از زمان جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵، یک‌ونیم برابر شده است؛ هرچند آماری دقیق برای تأیید این ادعا ارائه نکرد.
سخنگوی سپاه گفت کیفیت موشک‌ها نیز به‌طور چشمگیری افزایش یافته و برد، قدرت تخریب و دقت آن‌ها در هدف‌گیری بهبود پیدا کرده است.
محبی در بخش دیگری از اظهاراتش گفت نیروهای ایرانی در مرحله آماده‌سازی برای رونمایی از آنچه «مادر همه بمب‌ها» نامید، قرار دارند؛ سلاحی که به گفته او، برای دشمن پدیده‌ای جدید خواهد بود. او درباره مشخصات فنی این سلاح توضیح بیشتری نداد.
چرا ایران به سمت راهبرد تهاجمی حرکت کرده است؟
به‌گفته تحلیلگران، تغییر دکترین نظامی ایران نشان‌دهنده تلاش تهران برای افزایش هزینه حملات احتمالی آینده آمریکا و اسرائیل است. ایران می‌خواهد به رقبای خود نشان دهد که حمله دوباره به این کشور، پیامدهایی به‌مراتب سنگین‌تر از گذشته خواهد داشت.
نگار مرتضوی، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست بین‌الملل، در گفت‌وگو با الجزیره گفت تهران از جنگ‌های سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ درس گرفته است. به گفته او، راهبرد قبلی ایران که بر پاسخ به حملات متمرکز بود، نتوانست مانع تکرار حملات شود.
مرتضوی توضیح داد که تهران اکنون به دنبال ایجاد معادله‌ای تازه است: هر حمله آینده به ایران باید هزینه بسیار بیشتری برای مهاجمان داشته باشد.
از آنجا که ایران از نظر توان نظامی متعارف قابل مقایسه با آمریکا نیست، به‌تدریج بیشتر به ابزارهای جنگ نامتقارن متکی شده است؛ از جمله موشک‌ها، پهپادها و توانایی تأثیرگذاری بر امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز.
به گفته مرتضوی، هدف تهران تنها وارد کردن خسارت نظامی نیست؛ ایران می‌خواهد هزینه‌های اقتصادی و سیاسی جنگ را نیز به واشنگتن تحمیل کند. این راهبرد حتی ممکن است انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا در سوم نوامبر را تحت تأثیر قرار دهد.
او گفت مقام‌های ایرانی تحولات انتخاباتی آمریکا را با دقت دنبال می‌کنند، زیرا معتقدند پیامدهای اقتصادی جنگ می‌تواند شانس حزب جمهوری‌خواه دونالد ترامپ را برای حفظ کنترل کنگره کاهش دهد.
مرتضوی افزود: «ایران می‌خواهد به واشنگتن درس بدهد که حمله به ایران بهای سنگینی دارد؛ بهایی که حتی می‌تواند به ازدست‌رفتن انتخابات منجر شود.»
او در عین حال تأکید کرد که هدف بلندمدت ایران، ایجاد نوعی بازدارندگی است تا دولت‌های آینده آمریکا پیش از تصمیم‌گیری برای حمله دوباره به ایران، با احتیاط بیشتری عمل کنند.
رامی خوری، تحلیلگر سیاسی و پژوهشگر ارشد غیرمقیم در مرکز عرب، نیز معتقد است که راهبرد جدید ایران با هدف گسترش پیامدهای حمله به آمریکا، اسرائیل و کشورهای منطقه‌ای طراحی شده که از عملیات نظامی آن‌ها پشتیبانی می‌کنند.
خوری به الجزیره گفت یکی از اهداف این راهبرد آن است که «رنج و خسارت، متقابل و متوازن باشد».
او همچنین این رویکرد را بخشی از تلاش ایران برای به چالش کشیدن چیزی دانست که تهران آن را سلطه دیرینه غرب بر منطقه می‌بیند. به گفته خوری، ایران می‌کوشد به دوره‌ای از سلطه استعماری پایان دهد.
این تحلیلگر هشدار داد که پیامدهای اقتصادی درگیری احتمالی جدید، ممکن است بسیار فراتر از خاورمیانه گسترش یابد و حوزه‌هایی مانند تأمین انرژی، حمل‌ونقل، هزینه‌های بیمه و جابه‌جایی کالاهای اساسی را تحت تأثیر قرار دهد.
آمریکا درباره ازسرگیری جنگ چه می‌گوید؟
اظهارات دونالد ترامپ درباره گام بعدی واشنگتن، پیام‌های متناقضی داشته است.
او روز چهارشنبه گفت آمریکا دیگر با تهران مذاکره نمی‌کند و نشانه‌هایی از نزدیک بودن تحولات جدید ارائه داد. ترامپ به خبرنگاران گفت: «به‌زودی، به یک شکل یا شکل دیگر، اتفاقی خواهد افتاد.»
رئیس‌جمهور آمریکا همچنین مدعی شد که واشنگتن می‌تواند همین حالا جنگ را پایان دهد، اما می‌خواهد نتیجه‌ای پایدار به دست آورد. او در یک گردهمایی انتخاباتی در ایالت کارولینای جنوبی گفت: «این وضعیت خیلی زود پایان می‌یابد. می‌توانیم همین حالا خارج شویم، اما می‌خواهیم مطمئن شویم که این پایان برای مدت طولانی دوام می‌آورد.»
ترامپ پیش‌تر وعده داده بود که پیش از انتخابات سوم نوامبر به ایران حمله نخواهد کرد.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز این هفته گفت دستیابی به توافق صلح بسیار دشوار است. او تأکید کرد ایران باید حمله به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز را متوقف کند.
در هفته‌های اخیر، موضوع غنی‌سازی اورانیوم ایران بار دیگر به یکی از محورهای اصلی اختلاف تبدیل شده است.
روبیو اعلام کرده است که واشنگتن هیچ توافقی را که مسیر دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را باز بگذارد، نخواهد پذیرفت. او روز چهارشنبه گفت: «ایالات متحده از هیچ توافقی حمایت نخواهد کرد که راهی برای دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای در آینده ایجاد کند.»
در مقابل، تهران تأکید دارد که حق غنی‌سازی اورانیوم بر اساس پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای تضمین شده است.
ایران همچنین طرحی هفت‌روزه برای بازگرداندن تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز ارائه کرده است. بر اساس این پیشنهاد، تهران در ازای پایان محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا، کاهش تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران، برای احیای کشتیرانی در این گذرگاه اقدام خواهد کرد.
خروج کارکنان آمریکایی از عربستان
وزارت خارجه آمریکا روز چهارشنبه به کارکنان غیرضروری خود و خانواده‌هایشان دستور داد عربستان سعودی را ترک کنند. این تصمیم پس از حملات اخیر حوثی‌های یمن اتخاذ شد.
سفارت آمریکا در ریاض درباره احتمال حملات بیشتر هشدار داده است. مقام‌های آمریکایی همچنین به خبرگزاری رویترز گفته‌اند که ممکن است اعضای خانواده کارکنان دیپلماتیک از برخی دیگر از نمایندگی‌های آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز خارج شوند.
با این حال، تامی پیگوت، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، اعلام کرد که دستور خروج برای کارکنان نمایندگی‌های آمریکا در سراسر منطقه صادر نشده و تصمیم فعلی فقط شامل کارکنان و خانواده‌های آن‌ها در عربستان سعودی است.
در سوی دیگر، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، روز یکشنبه بار دیگر بر وعده خود برای سرنگونی حکومت ایران تأکید کرد. او مدعی شد که تغییر حکومت در ایران برای جلوگیری از بازسازی برنامه هسته‌ای این کشور و احیای «محور مقاومت» ضروری است.
این اظهارات در حالی مطرح شد که نتانیاهو، طولانی‌مدت‌ترین نخست‌وزیر تاریخ اسرائیل، در آستانه انتخابات روز سه‌شنبه با رقابتی دشوار برای حفظ قدرت روبه‌رو است.
آیا جنگ جدید نزدیک است؟
تحلیلگران می‌گویند با وجود باقی ماندن احتمال راه‌حل دیپلماتیک، خطر ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران افزایش یافته است. هر دو طرف در حال آماده شدن برای احتمال رویارویی دوباره هستند و تنش‌ها در تنگه هرمز نیز خطر گسترش درگیری را بیشتر کرده است.
نگار مرتضوی معتقد است دور دیگری از جنگ ممکن است نزدیک باشد. او گفت هر دو طرف ظاهراً خود را برای رویارویی تازه آماده می‌کنند و افزایش تنش در تنگه هرمز می‌تواند دامنه بحران را گسترده‌تر کند.
به گفته او، انتخابات پیش‌رو در آمریکا و اسرائیل ممکن است بر زمان‌بندی اقدام نظامی تأثیر بگذارد؛ با این حال، روند کنونی بیش از آنکه به سمت مذاکره حرکت کند، نشانه‌هایی از تشدید تنش دارد.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز روز چهارشنبه هشدار داد که هر اقدامی علیه ایران هزینه خواهد داشت.
او، بنا بر گزارش خبرگزاری ایرنا، گفت: «همه باید بدانند که هر اقدامی علیه ایران هزینه دارد. اگر دیپلماسی بتواند این درک را ایجاد کند، ما دیپلماسی را ترجیح می‌دهیم؛ اما اگر جنگ ادامه پیدا کند، ایران ابزارهای لازم برای تداوم پاسخ خود را در اختیار دارد.»
رامی خوری نیز احتمال رویارویی تازه را جدی دانست، هرچند تأکید کرد که تهدیدهای آمریکا ممکن است بخشی از راهبرد فشار در مذاکرات باشد.
او به الجزیره گفت: «فکر می‌کنم درگیری قریب‌الوقوع روی میز است، اما مطمئن نیستم که استفاده از واژه جنگ درست باشد.»
به گفته خوری، حملات احتمالی جدید می‌توانند زیرساخت‌های حیاتی ایران، از جمله شبکه برق، سامانه‌های حمل‌ونقل، پل‌ها و خدمات ضروری را هدف قرار دهند. او پیش‌بینی کرد که ممکن است حملات شدیدی علیه چند هدف مشخص انجام شود تا زندگی روزمره در ایران بسیار دشوارتر شود.
با این حال، خوری درباره توانایی ایران برای تحمل یک حمله نظامی گسترده دیگر و وارد کردن خسارت مشابه به طرف مقابل ابراز تردید کرد.
او گفت هنوز روشن نیست ایران تا چه اندازه می‌تواند در برابر حملات بزرگ تازه مقاومت کند؛ هرچند به باور او، تهران بعید است صرفاً در نتیجه فشار نظامی تسلیم شود.
تنگه هرمز؛ نقطه حساس بحران
هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها درباره احتمال جنگ، حملات به کشتی‌ها در تنگه هرمز ادامه دارد.
نیروی دریایی سپاه روز پنجشنبه اعلام کرد چهار شناور را که به انتقال غیرقانونی نفت متهم کرده بود، در شمال خلیج فارس هدف قرار داده و باعث آتش‌گرفتن آن‌ها شده است. این نیرو همچنین گفت سه شناور دیگر در غرب تنگه با مین برخورد کرده‌اند.
پیش از جنگ، حدود یک‌پنجم عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی از تنگه هرمز عبور می‌کرد. هرچند حجم محموله‌های عبوری از این مسیر هنوز به سطح پیش از جنگ بازنگشته، صادرات نفت منطقه در ماه گذشته به سطح قبلی نزدیک شد؛ زیرا صادرکنندگان با استفاده از مسیرهای جایگزین، از جمله خطوط لوله، بخشی از صادرات خود را از راه‌های دیگری انجام دادند.
با این حال، موج تازه حملات در این آبراه راهبردی و درگیری میان حوثی‌های یمن و دولت مورد حمایت عربستان که از سوی جامعه بین‌المللی به رسمیت شناخته شده است، بار دیگر قیمت نفت را افزایش داده است.
قیمت نفت خام برنت روز پنجشنبه از ۱۱۰ دلار برای هر بشکه عبور کرد؛ افزایشی که نگرانی‌ها درباره اختلال بیشتر در تأمین انرژی منطقه را منعکس می‌کند.
در مجموع، تغییر لحن نظامی ایران، تهدیدهای آمریکا و اسرائیل، افزایش ناامنی در تنگه هرمز و دشواری مذاکرات، چشم‌انداز منطقه را مبهم‌تر کرده است. تحلیلگران همچنان احتمال دیپلماسی را منتفی نمی‌دانند، اما هشدار می‌دهند که ادامه مسیر کنونی می‌تواند به حملات تازه و گسترش دامنه درگیری منجر شود.
